Ses Bilgisi

SES BİLGİSİ

• Dil
• Dil Bilgisi
• Lehçe
• Şive
• Ses
• Harf
• Alfabe
• Sesli Harfler
• Büyük Ünlü Uyumu
• Küçük Ünlü Uyumu
• Sessiz Harfler
• Sert Sessiz Yumuşaması
• Sertleşme
• Hece Ve Özellikleri
• Hece (Ses) Düşmesi
• Sessiz (Ünsüz) Düşmesi
• Ses (Ünlü) Türemesi
• Sessiz Türemesi
• Geniş Seslilerin Daralması
• Kaynaşma
• Ulama
• Vurgu
• Bilmekte Yarar Var

Bilmekte Yarar Var. (Ses Bilgisi)

*Türkçe kelimeler (m-n-v-l-c-z-r-f-h) sesleri ile başlamaz.

Cihaz,
ferah,
horoz,
limon,
mekân,
narin,
Vazife,
zekâ….

*Sınırlı sayıdaki kelime ve yansımalar Türkçe’dir:

melemek,
ferahlamak,
horultu,
zırıltı,
neden,
nine,
miyavlamak...

*“ğ” hiçbir kelimenin başında ve tek heceliler dışında kelime sonunda bulunmaz.

ağ,
sağ,
yağmur,
çağrı,
soğan… kelimeleri Türkçe’dir

*Türkçe’de “j” sesi yoktur:

jüri,
jilet,
müjde,
jelatin,
jandarma

*Dilimizde uzun ünlü yoktur.

Zekâ,
Kâhin,
Lâkin,
Kâşif,
Âdem…

*Türkçe’de kelime kökünde iki ünlü yan yana gelmez.

Aile,
şair,
şiir,
kanaat,
fuat…

*Türkçe’de kelime kökünde ikiz ünsüz yan yana gelmez.

Millet,
kuvvet,
hürriyet,
hiddet,
zillet…

*Türkçe’de b’den önce gelen n ünsüzü değişir, m olur.

Tenbel-tembel,
anbar-ambar,
kambur.
Kümbet…

*”o,ö” ünlüleri, Türkçe sözcüklerin sadece ilk hecesinde bulunur.

Boru,
soru,
yorum… Türkçe’dir.

Horoz,
diyalog,
solo… yabancıdır.

*Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz ve bitmez.

Program,
transit,
turist,
anarşizm…

*Tek heceli sözcüklerde n- l- r- s- ş’den sonra sert ünsüzler gelirse bunlar dilimize uyar.

İlk,
ölç,
alp,
Türk,
genç,
ant,
üst,
kork…

VURGU

Kelime Vurgusu

İki yada daha fazla heceli kelimelerde bir hecenin diğerlerine göre daha baskılı ve belirgin söylenmesine denir.

Türkçe kelimelerde vurgu genelde son hecededir.

Masa,
çiçek,
baba,
çocuk,
yumurta,

Vurgu, kelime ek aldıkça son eke kayar.

Çiçek,
çiçekçi,
çiçekçiler,
çiçekçiden

Yer adlarında vurgu başa doğru kayar.

Ankara,
Bursa,
Konya,
Mudanya…

Pekiştirilmiş kelimelerde, zarf, bağlaç ve ünlem bildiren kelimelerde vurgu ilk hecededir.

Yemyeşil,
bomboş,
şimdi,
çünkü,
eyvah,
maşallah

Olumsuzluk eki (-ma,-me) vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.

Sevmedim,
çizme,
kazma,
oturmadı.


Cümle Vurgusu

Cümlede vurgu yükleme en yakın kelime ve kelime grubu üzerindedir.

Bize her gün misafir gelir. (Özne)

Misafir bize her gün gelir. (Zarf)

Misafir her gün bize gelir. (D.tümleç)


Dikkat:
Yüklemden uzakta olan özneyi vurgulamak için, özneden sonra virgül(,) konur.

Annem, bir süre daha buralara dönmeyecek.

Dikkat:
Soru cümlelerinde sorulan şey önemli olduğundan vurgu soru bildiren öğenin üzerindedir.

Bana ne aldın?
Kim benimle gelecek?

Dikkat:
“mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki kelimededir.

Sen mi yaptın bütün bunları?

ULAMA

Sessiz harfle biten bir kelimeden sonra sesli ile başlayan kelime gelirse; sessiz ve sesli harf birleşerek tek bir hece gibi okunur. Buna ulama denir.

Mehmet ↔Akif ↔ Ersoy (Meh me ta ki fer soy)

Başım↔ağrıyor (ba-şı-mağ-rı-yor)

Dikkat: Her türlü noktalama işareti ulamayı bozar.

Kayalar, ≠evin=önünden=alındı.

Ör:

Ben, akşam=eve gelirken=üç= ekmek=aldım.

Arap=atlar yakın=eder=ırağı.

Hayal=iklimlerine bir gemi yelken=açtı.

KAYNAŞMA (Kaynaştırma Harfleri)

Türkçe’de iki ünlü harf yan yana gelmez. İki ünlü harf arasında (Y-Ş-S-N) harflerinden biri türer, buna kaynaşma denir. Harflere de kaynaştırma harfi.

1- Tamlama ekleri: Anası-n-ın kuzu-s-u

2- -i,-e hal ekleri: kale-y-i, su-y-u

3- Gelecek zaman eki: oku-y-acak

4- Üleştirme eki: iki-ş-er, altı-ş-ar

5- Sıfat Yapım eki: oku-y-an, dinle-y-en

Ör:

Çanta-n-ın rengi,

komşu-n-un evi,

soru-n-un yanıtı,

kapı-y-a,

bahçe-y-e,

çatı-y-a,

başla-y-acak,

ağla-y-ınca,

bilme-y-en,

yedi-ş-er,

elli-ş-er,

anne-s-i,

baba-s-ı,

köprü-s-ü,

kuzu-s-u

Dikkat:

O-n-dan,

sevgi-y-le,

anladı-y-sam,

babası-y-mış,

silgi-y-le,

geldi-y-se,

önce-y-miş…

gibi kelimelerde iki ünlü arasına gelmediği halde kaynaştırma harfleri kullanılmaktadır. Kaynaştırma harflerine, yardımcı ses de denilmektedir.

ÜNLÜ DARALMASI

Son hecesi geniş sesliler (a-e) ile biten kelimelere –yor eki getirildiğinde geniş sesliler daralarak
(ı-i-u-ü) dönüşür.


Ör:

anla-yor=anlıyor

sevme-yor=sevmiyor,

boya-yor=boyuyor,

ağla-yor=ağlıyor,

söyle-yor=söylüyor.

gelme-yor= gelmiyor,

yazma-yor= yazmıyor,

duyma-yor= duymuyor,

görme-yor= görmüyor

“y” kaynaştırma harfi de bazen daralmaya sebep olur.

De-y-ecek= diyecek,

de-y-i= diye,

de-y-elim= diyelim

ye-y-ecek= yiyecek,

ye-y-elim= yiyelim

Dikkat:

başla-y-an (başlıyan olmaz)

anla-y-acak (anlıyacak olmaz)

görme-y-ecek (görmiyecek olmaz)

SESSİZ TÜREMESİ

Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik kelimelerle sessiz türemesi meydana gelir:

Af-etmek=affetmek,

His–etmek=hissetmek

Zan-etmek =Zannetmek,

Ret-etmek= reddetmek

Hal-etmek =halletmek…

Yine bazı kelimelere sesli harfle başlayan ek geldiğinde sessiz türemesi olur:

Af-ı= affı,
his-i= hissi,
şık-ı= şıkkı
ret-i= reddi

SES (ÜNLÜ) TÜREMESİ

Tek heceli bazı kelimelere küçültme eki (-cik) getirildiğinde sesli türemesi oluşur.

Bir-cik=biricik,

genc-cik=gencecik

az-cık=Azıcık,

bir-cik= biricik,

gül-cük= gülücük

Pekiştirilmiş sözcüklerde de görülebilir:

sapasağlam,
güpegündüz,
yapayalnız…

SESSİZ (ÜNSÜZ) DÜŞMESİ

Sonu “k” ile biten kelimelere küçültme eki (-cik, -cık, -cak, -cek) geldiğinde "k" sessizi düşer.

Ayrıca –l (le) yapım eki eklendiğinde de k sessizi düşer.

Küçük-cük=küçücük,
minik-cik==minicik
Ufak-cık=ufacık,
alçak-cık=alçacık,
büyük-cek= büyücek,

yülsek-l=yükselmek,
küçük-l=küçülmek,

Dikkat: Hece düşmesi ile ses düşmesi karıştırılmamalı; çünkü ses düşmesinde hece sayısında bir eksilme olmaz.

HECE (ÜNLÜ) DÜŞMESİ

Bazı iki heceli kelimeler sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında son hecedeki dar ünlü (i,ı,u,ü) düşer. Buna hece (ünlü) düşmesi denir.

Karın-ım= karnım (karın kelimesi iki hecelidir, -ım ekinin eklenmesiyle ka-rı-nım şeklinde üç heceli olması gerekirken ikinci hecedeki “ı” ünlüsünün düşmesi üzerine iki heceli olmuştur.

Hem ünlüyü kaybetmiş hem de hece sayısı azalmıştır.

Fikir-i= fikri,

zihin-im= zihnim,

savur-uk= savruk,

kabir-i= kabri,

ağız-ı= ağzı

bağır-ı= bağrı,

sabır-et= sabret,

şükür-et= şükret,

kahır-et= kahret,

Şekil-i= şekli,

Emir-et = emret,

hapis-oldu= hapsoldu

kayın-ana= kaynana,

yanıl-ış=yanlış

yalın-ız= yanlız

ora-da= orda* (istisna)

bura-da=burda* (isrtisna)

SERTLEŞME

(Sessiz Benzeşmesi)

Türkçe kelimelerde sert sessizlerden sonra sert sessiz gelmelidir. “FSTKÇ ŞHP” ile biten kelimeden sonra “c,d,g” ile başlayan bir ek geldiğinde “ç,t,k” ya dönüşür.

(FSTKÇ ŞHP)’dan sonra (Ç,T,K) gelmesine sertleşme denir.

Ör:

c - ç değişimi

kardeş-ce= kardeşçe
kitap-cık= kitapçık
simit-ci= simitçi
et-cil= etçil


d – t değişimi

koş-dur= koştur
hayat-da= hayatta
git-di= gitti
ağaç-dan= ağaçtan


g – k değişimi

yet –gin= yetkin
üret-gen= üretken
bas-gı= baskı
bit-gi= bitki

Uyarı: Rakamlardan, kısaltmalardan ve özel isimlerden sonra gelen c,d,g ile başlayan eklerde sertleşir.

21.45’te (…beş’te)
1973’te (….üç’te)
Ferhat’tan
Zonguldak’ta
GOP’ta

SERT SESSİZ YUMUŞAMASI

(Ünsüz Yumuşaması)

Süreksiz sessizle biten bir kelime, sesliyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert sessizler yumuşar.

(p-ç-t-k) sertleri = (b-c-d-g-ğ)’ye yumuşar.

Ör:

ç – c değişimi

kazanç-a= kazanca
sevinç-i= sevinci
tıkaç-ın= tıkacın
sayaç-ı= sayacı

t – d değişimi

yurt-um= yurdum
kanat-ı= kanadı
metot-u= metodu
kağıt-ın= kağıdın

p – b değişimi

sahip-i= sahibi
akrep-in= akrebin
kalp-e= kalbe
çorap-ım= çorabım

k- g(ğ) değişimi

fiyonk-u= fiyongu
çelenk-i= çelengi
sokak-a= sokağa
konuk-un= konuğun

Uyarı: Tek heceli kelimelerin bazıları yumuşar bazıları yumuşamaz.

süt=sütü
ip= ipi
sap= sapı
ek= eki

Dert –derdim
çok= çoğu
cep= cebi
gök= göğü

Uyarı: Özel isimlerde yumuşama olmaz.

Ahmet’e (Ahmed’e= olmaz)
Zeynep’in (Zeyneb’in= olmaz)
Zonguldak’a (Zonguldağ’a= olmaz)

Uyarı: Yabancı kelimelerde yumuşama olmayabilir.

Saatim,
milletimiz,
hukukumuz,
hürriyetin,
devlete…